آیلند / بیماری های

تماس با ما
بیماری
پرده شبکیه

پرده شبکیه

در واقع پرده شبکیه موتور بینایی هر شخصی می باشد و بیماریهای مختلفی دارد که به بعضی موارد شایع آن اشاره خواهیم نمود.

 

ماکولا قسمت حساس به نور شبکیه و مسئول دید مرکزی می باشد و واضح است که سالم بودن آن برای کارهای دقیق مثل خواندن، رانندگی و دیدن اجسام رنگی و ظریف لازم است. با افزایش سن بتدریج کارآیی ماکولا نیز کمتر می شود. دژنراسیون یا استحاله ماکولا شایعترین علت بینایی کم در جهان در افراد مسن است.در این بیماری قسمت مرکزی ماکولا یا لکه زرد تخریب می شود.

استحاله ماکولا بر دو نوع است: خشک (غیر اگزوداتیو) و مرطوب (اگزوداتیو). نوع خشک شایعتر بوده و حدود ۹۰٪ بیماران به این نوع مبتلا می شوند. به این حالت استحاله خشک وابسته به سن ماکولا نیز گفته می شود که تاکنون قابل درمان نبوده است. نوع مرطوب معمولاً با کاهش دید شدیدتر و جدی تری همراه است. زیرا سبب ایجاد عروق اضافی غیر طبیعی در زیر قسمت مرکزی لکه زرد می گردد.

علل:

علت دقیق این بیماری هنوز شناخته نشده است ولی شیوع آن بعد از ۵۰ سالگی با گذشت هر ده سال افزایش می یابد. این بیماری در سفید پوستان و جنس مونث شایع تر است و وجود برخی اختلالات ژنی در بروز آن مؤثر می باشد.

نوع خشک ممکن است بر اثر پیر و نازک شدن بافت ماکولا، رسوب رنگدانه ها و مواد اضافی در ماکولا، و یا ترکیبی از این دو ایجاد شود (شکل الف ۱۰-۵). در نوع مرطوب عروق خونی جدید در زیر شبکیه رشد کرده و خون، مایع و چربی از آنها نشت می کند (شکل ب ۱۰-۵). این نشت سبب مرگ سلول های شبکیه شده و باعث ایجاد نقاط کور در دید مرکزی می شود.

عواملی که شانس ابتلا به بیماری را افزایش می دهند عبارتند از: سن بالا، سابقه خانوادگی، مصرف سیگار، فشار خون بالا.

برخی پژوهشگران و چشم پزشکان معتقدند بعضی از مواد غذایی نظیر روی ، لوتئین، گزانتین و ویتامینهای A، C، Eبه کاهش خطر ابتلا به بیماری کمک کرده و یا پیشرفت استحاله نوع خشک را کند می کنند. چربی ها نیز ممکن است در این میان نقش داشته باشند. مطالعات نشان داده است که مصرف اسیدهای چرب امگا-۳ که در ماهی به میزان فراوانی یافت می شود اثر حفاظتی در مقابل استحاله ماکولا دارد. از سوی دیگر، مصرف اسیدهای چرب امگا-۶ که در روغن های نباتی یافت می شوند خطر ابتلا را افزایش می دهد. به همین علت در موارد ابتلا به شکل خشک (غیراگزوداتیو) چشم پزشکان قرص های مختلفی که حاوی ویتامین ها و مواد معدنی فوق می باشند را برای کند کردن و یا جلوگیری از پیشرفت بیماری تجویز می کنند.

علائم و نشانه ها:

استحاله ماکولا می تواند سبب کاهش دید تدریجی یا ناگهانی شود. موجدار دیدن خطوط مستقیم، تاری دید یا لکه های تیره در مرکز دید از علائم اولیه استحاله ماکولا می باشد.

تشخيص:

در بسیاری موارد قبل از اینکه بیمار دچار علائم شود چشم پزشک علائم اولیه بیماری را در معاینه ته چشم تشخیص می دهد. ممکن است برای تشخیص برخی تست های خاص نظير فلورسئین آنژیوگرافی درخواست شود. هرچند که خود بیمار نیز می تواند با استفاده از صفحات شطرنجی مخصوص تست میدان بینایی (آمسلر گرید) به وجود بیماری خود پی برد.

پیشگیری و درمان:

این بیماری درمان قطعی ندارد. با این وجود می توان برای جلوگیری از پیشرفت بیماری و یا حتی بهبود دید از روش های درمانی خاصی استفاده کرد.

برخی تحقیقات نشان داده است که در نوع خشک (غير اگزوداتیو) مصرف کردن ویتامین های آنتی اکسیدان نظیر ویتامین  A (بتا - کاروتن) و ویتامین های C و E ممکن است ماکولا را در برابر تخریب محافظت کنند. در مطالعه ای بر روی ۳۶۰۰ بیمار نشان داده شده که مصرف ویتامینهای C و E، بتا کاروتن و روی، خطر پیشرفت بیماری را در بعضی بیماران تا ۲۸٪ کاهش میدهد. باید توجه داشت که مصرف قرص های حاوی بتا - کاروتن بدلیل افزایش ریسک ابتلا به سرطان ریه در افراد سیگاری یا کسانی که تازه سیگار را ترک کرده اند ممنوع است.

در انواع مرطوب (اگزوداتیو) استفاده از فلوئورسین آنژیوگرافی به پزشک کمک می کند تا در مورد موثر بودن درمان تصمیم گیری کند. چنانچه عروق خونی در بررسی شبکیه بوسیله فلوئورسین آنژیوگرافی به راحتی قابل رویت بوده و در مرکز ماکولا نباشند، می توان از لیزر جهت تخریب آنها استفاده کرد

استفاده از روش های مختلف نظیر فوتودینامیک تراپی و یا تزریق داروهای ضد تشکیل عروق جديد مختلف به داخل فضای زجاجیه می تواند سبب پسرفت عروق جدید و غیر طبیعی گردد. در اغلب بیماران این درمان ها میتواند سبب جلوگیری از بد تر شدن دید شده و گاهی سبب افزایش بینایی هم می گردد.

هر چند اخیراً پیشرفت های زیادی در درمان استحاله ماکولا صورت گرفته است ولی دید از دست رفته قابل بازگشت نیست. برای بیمارانی که دیدشان میزان قابل توجهی کاهش یافته وسایلی وجود دارد که تصویر را به قسمت های محیطی تر شبکیه و خارج از محدوده ماکولا منتقل می کنند و با استفاده از لنزهای بزرگ کننده و نور زیاد به بهبود بینایی کمک می کنند.

توصیه ها:

در صورت از بین رفتن دید مرکزی در یک چشم، ممکن است چشم دیگر نیز مبتلا شود. جهت پیشگیری از این امر می توانید دید مرکزی چشم سالم خود را توسط صفحه تست «آمسلر گرید» آزمایش کنید ( میتوانید از صفحه تست چاپ شده در ضمیمه شماره ۲ این کتاب استفاده نمایید). هر روز در حالیکه عینک مطالعه به چشم دارید و چشم ناسالم شما پوشیده شده است به نقطه مرکزی صفحه تست نگاه کنید. چنانچه خطوط شکسته یا خمیده به نظر رسیده، یا دیده نشدند و یا لکه جدیدی در این صفحه ظاهر گردید، سريعاً پزشک متخصص چشم خود را در جریان قرار دهید

 

شبکیه بافتی عصبی و حساس به نور است که به صورت یک لایه نازک در بخش خلفی داخل کره چشم قرار گرفته است. وظیفه این پرده تبدیل نور به پیام های عصبی و ارسال آنها به مغز است. بنابراین شبکیه نقشی کلیدی در فرایند بینایی دارد. در زیر شبکیه لایه ای رنگدانه ای قرار گرفته که در سوخت و ساز آن و جلوگیری از نشت مواد اضافی به زیر شبکیه نقش اساسی دارد. .

پرده شبکیه بیشتر اکسیژن و مواد مصرفی خود را از یک لايه عروقی به نام مشیمیه (کوروئید) دریافت می کند که دور تا دور شبکیه را از خارج احاطه کرده است. هر گاه جداشدن شبکیه از لایه رنگدانه ای مشیمیه موجب قطع ارتباط آنها شود به دلیل کمبود اکسیژن و مواد غذایی، شبکیه کارکرد خود را از دست داده و فرد دچار مشکل بینایی می شود. به علاوه در صورت طولانی شدن این وضعیت، بافت های شبکیه به تدریج مرده یا اصطلاحاً نکروزه می شوند. این حالت غیر قابل برگشت است. به همین دلیل جدا شدگی پرده شبکیه یک اورژانس چشم پزشکی تلقی می گردد.

علل:

کره چشم به طور طبیعی توسط ماده ژله مانندی به نام زجاجیه پر شده است. در سنین کودکی و جوانی زجاجیه قوام نسبتاً زیادی مثل سفیده تخم مرغ داشته و در نتیجه تحرک زیادی ندارد.

در حالت طبیعی فشار وارد شده بر شبکیه از طریق این ژل موجب اتصال وتثبیت آن به مشیمیه میگردد. به علاوه در سنین جوانی زجاجیه در برخی از مناطق اتصالات محکمی به شبکیه دارد. اما به تدریج با افزایش سن زجاجیه قوام خود را از دست داده و حالت شل و آبکی پیدا می کند، در نتیجه هم میزان حرکت آن زیاد شده و هم اتصال آن به شبکیه سست می شود. در این حالت معمولاً بخش های عقبی زجاجیه از شبکیه جدا می شود (شکل ۱-۵). به این حالت جدا شدگی خلفی زجاجیه می گویند که بسیار شایع بوده و در اکثر افراد مسن اتفاق می افتد. جدا شدگی خلفی زجاجیه به خودی خود بی خطر است و فقط باعث ایجاد مگس پران می شود. اما گاهی اوقات در زمان جدا شدن زجاجیه از شبکیه، بطور ناگهانی بخشی از شبکیه نیز به همراه زجاجیه کشیده شده که موجب ایجاد پارگی یا سوراخ در شبکیه می شود. از آنجا که سوراخ شدن شبکیه زمینه ساز اصلی جدا شدن این پرده است لازم است کلیه افرادی که جدیداً مگس پران پیدا کرده اند تحت معاینه دقیق چشم پزشکی قرار گیرند تا در صورت وجود سوراخ در پرده شبکیه اقدامات درمانی لازم برای آنها انجام گیرد. چنانچه پارگی بدون درمان رها شود، نشت مایع از محل پارگی سبب جداشدگی بیشتر شبکیه می شود. این وضعیت موجب ایجاد سایه ای تاریک در میدان دید خواهد شد  و در صورت تجمع مایع در زیر قسمت مرکزی شبکیه یا لکه زرد، دید بیمار بطور قابل توجهی کاهش می یابد.

عوامل مختلفی باعث افزایش خطر ابتلا به جدا شدگی شبکیه می شود. مهمترین این عوامل عبارتند از:

سن: جدا شدگی شبکیه به صورت خودبه خودی در افراد زیر ۴۰ سال نادر است و معمولا در افراد بالای ۵۰ سال رخ می دهد.

نزدیک بینی شدید: در این حالت پرده شبکیه نازک و آسیب پذیر است و احتمال ایجاد سوراخ در آن بیشتر از حالت عادی است.

سابقه جراحی چشمی

. دیابت

سابقه خانوادگی جدا شدگی شبکیه یا سابقه این بیماری در چشم دیگر فرد.

ضربه شدید به سر، صورت یا چشم بیماری، التهاب یا تومور داخل چشمی.

علائم و نشانه ها:

دیدن جرقه های نور در میدان بینایی (به ویژه اگر بخشی از شبکیه تحت کشش باشد احتمال بروز این علامت بیشتر است)، رویت اجسام شناور در جلوی چشم به صورت مگس پران، لکه های تاریک یا تارعنکبوت، تغییر شکل و کج شدن اشیاء مثل وقتی که فرد از پشت یک شیشه موجدار به چیزی نگاه می کند، احساس وجود پرده یا سایه در جلوی چشم و کاهش ناگهانی دید از جمله علائم جدا شدگی پرده شبکیه هستند.

تشخيص:

چشم پزشک با معاینه شبکیه، جدا شدگی شبکیه را تشخیص می دهد. برای این منظور معمولاً لازم است مردمک با قطره های مخصوص باز شود و شبکیه با یک وسیله مخصوص به نام افتالموسکوپ بررسی گردد. پزشک در این معاینه با بررسی محل و اندازه و نوع جدا شدگی شبکیه در مورد روش درمانی مناسب تصمیم گیری خواهد کرد.

در موارد نادر مثل خونریزی در داخل چشم که دیدن شبکیه با دستگاه افتالموسکوپ مقدور نیست، سونوگرافی چشم می تواند اطلاعات مفیدی در مورد وسعت، محل و گاهی علت جدا شدگی شبکیه در اختیار پزشک قرار دهد.

پیشگیری و درمان:

تشخیص سریع، کلید درمان موفقیت آمیز پارگی شبکیه است. اطلاع از کیفیت دید در دو چشم اهمیت اساسی دارد. توصیه می شود که کلیه افراد در معرض خطر( افراد نزدیک بین، بیماران دیابتی، کسانی که سابقه شخصی خانوادگی جدا شدگی پرده شبکیه دارند) هر چند روز یکبار در منزل دید چشمهایشان را کنترل کنند برای این منظور باید دید هر یک از چشم ها بصورت جداگانه با بستن چشم مقابل کنترل گردد و در صورت بروز هر تغییری در دید چشم ها در اسرع وقت (حداکثر ظرف ۲۴ ساعت) به چشم پزشک مراجعه شود.

 

 

زجاجيه مایع ژل مانند شفافی است که داخل کره چشم را از پشت عدسی تا روی شبکیه پر می کند. خونریزی در این لایه یک دلیل مهم جهت انجام معاینه دقیق برای تشخیص بیماری های عروقی شبکیه است که در نتیجه دیابت، انسداد وریدی، اختلالات هموگلوبین یا لوسمی ایجاد میشوند.

علل:

خونریزی در زجاجیه در بسیاری از بیماری های چشمی دیده می شود که رتینوپاتی دیابتی شایعترین آنها است. از علل دیگر می توان به پارگی لایه حسی شبکیه، جداشدگی خلفی زجاجیه ، انسداد سیاهرگ شبکیه، فشار خون بالا،ضربه، بدخیمی ها و ناهنجاری های مادرزادی عروقی شبکیه اشاره کرد.

علائم و نشانه ها:

علائم ایجاد شده به محل خونریزی در زجاجیه بستگی دارد. خونریزی های محیطی سبب رؤیت اجسام شناور و مگس پران میگردد. فرد مبتلا عموماً از اجسام شناوری که بصورت تار عنکبوت و نیز نقاط سیاه رنگ و یا حتی اشکال حلقه مانند ریز با مرکز روشن در میدان دید خود شکایت دارند. خونریزی مرکزی غالباً با افت بینایی یا کدورت واضح در میدان دید همراه است.

پیشگیری و درمان:

در بعضی موارد ممکن است زجاجيه بدون درمان شفاف شود. در موارد لازم می توان با تزریق آواستین و در صورت جذب نشدن خون با عمل جراحی، کدورتها و خون موجود در زجاجیه را خارج کرد.

توصیه ها:

در صورت بروز ناگهانی کدورت و یا احساس هرگونه جسم نا معمول و غیر طبیعی در میدان دید خود هرچه سریعتر به پزشک مراجعه کرده تا با معاینه دقیق چشم علت بیماری تعیین و درمان شود.

در صورتی که مبتلا به دیابت یا فشار خون بالا هستید معاینات دوره ای توسط چشم پزشک را جدی بگیرید

 

رتینوپاتی (مشکلات شبکیه) در نوزادان نارس می تواند سبب کوری شود. این بیماری در گذشته ناشی از عدم وجود امکانات مناسب جهت نگهداری نوزادان نارس شیوع کمتری داشت ولی امروزه با پیشرفت در روش های نگهداری از نوزادان نارس، بروز این بیماری بیشتر شده است.

علل:

با توجه به عدم رشد و تکامل مناسب عروق خونی شبکیه در کودکان نارس این اختلال بوسیله اثرات حاد و مزمن مسمومیت با اکسیژن در عروق خونی در حال تکامل شبکیه ایجاد می گردد. فشار بالای اکسیژن در دستگاههای نگهداری نوزادان نارس موجب تنگ شدن و انسداد عروق شبکیه شده و در صورت طولانی شدن مصرف اکسیژن نهایتاً منجر به ایجاد عروق جدید می گردد. رتینوپاتی در نوزادان نارس بسته به شدت بیماری به ۵ درجه تقسیم می شود. پیشرفت بیماری به درجات آخر می تواند سبب ایجاد کشش در شبکیه و عوارضی نظیر جدا شدگی شبکیه، خونریزی زجاجیه، انحراف چشم، و تنبلی چشم گردد. بعلاوه پیشرفت عروق جدید به سمت عدسی و فشار آن به جلو ممکن است باعث افزایش فشار داخل چشم و گلوکوم (آب سیاه) شود. در این بیماری هر دو چشم گرفتار شده ولی شدت درگیری در دو چشم متفاوت است. بسیاری از نوزادان مبتلا به رتینوپاتی در آینده دچار نزدیک بینی خواهند شد.

مهمترین عواملی که نوزاد را در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به رتینوپاتی قرار می دهند شامل کم بودن وزن هنگام تولد (کمتر از یک و نیم کیلوگرم) و زایمان زودرس (قبل از هفته ۳۰ حاملگی) هستند.

علائم و نشانه ها:

از آنجا که نوزادان قادر به اعلام علائم خود نیستند، والدین، متخصصین نوزادان و چشم پزشکان باید متوجه عوامل خطری که احتمال ابتلا به این بیماری را زیاد می کنند باشند. این عوامل عبارتند از:

کم بودن وزن هنگام تولد (5/1کیلوگرم یا کمتر)

نیاز به اکسیژن در هفته اول پس از تولد

وجود مشکلی در سلامتی نوزاد بلافاصله پس از تولد مثل عفونت ریه

زایمان زودرس

تشخيص:

نوزادان نارسی که ریسک رتینوپاتی (مشکلات شبکیه) را دارند باید در هفته ۴ تا ۶ پس از تولد معاینه چشم پزشکی شوند. چشم پزشک ابتدا با استفاده از قطره های گشاد کننده، مردمک را باز کرده و سپس با استفاده از افتالموسکوپ شبکیه را می بیند. در حین معاینه پدر یا مادر باید کودک را نگه دارند. صرف نظر از اینکه بیمار به درمان نیاز داشته باشد یا خیر باید مجدداً در فواصلی که چشم پزشک مشخص می کند تحت معاینه قرار گیرد. معاینات دوره ای برای مشخص کردن تعیین وضعیت پیشرفت بیماری و نیاز به درمان لازم است.

پیشگیری و درمان:  

بعضی از کودکانی که بیماریشان خفيف است بدون درمان بهبود می یابند.درمان در موارد شدید لازم است.برای جلوگیری از انتشار عروق غیر طبیعی ممکن است مناطقی از شبکیه را با روشی بنام کرایوتراپی درمان کنند. در این روش قسمتهایی از شبکیه منجمد می شود. امروزه اغلب جهت درمان از لیزر استفاده می شود. در هر دو روش اسکارهای دائمی در قسمتهای محیطی شبکیه باقی می ماند ولی در اغلب موارد این روش های درمانی در صورتی که به موقع انجام گیرند در حفظ دید مرکزی بیمار موفقند. در صورت جداشدگی شبکیه انجام جراحی الزامی است.

توصيه:

از آنجا که تشخیص به موقع این ناهنجاری در جلوگیری از نابینایی و سایر عوارض فوق الذكر بسیار مهم است، به والدین توصیه می گردد که در صورت داشتن نوزادانی با مشخصات گفته شده در بخش علائم و نشانه ها، حتماً جهت معاینه نوزاد خود به پزشک فوق تخصص شبکیه مراجعه کنند.

در صورت تولد نوزاد نارس انجام معاینات چشم پزشکی الزامی است

 

دیابت یک بیماری سیستمیک است و همانگونه که تمام سیستمهای بدن را گرفتار می کند، تمام قسمتهای چشم نیز میتواند تحت تأثیر عوارض سوء دیابت قرار گیرد. از طرف دیگر دیابت می تواند به اشکال مختلف روی دید تاثیر گذاشته و باعث ایجاد آب مروارید، آب سیاه و مهمتر از همه صدمه به رگهای خونی داخل چشم شود. عروق خونی شبکیه نیز میتواند تخریب و یا دچار انسداد شود که به این حالت رتینوپاتی دیابتی گفته می شود.

رتینوپاتی دیابتی یکی از علل اصلی کاهش دید است و کسانیکه دیابت درمان نشده دارند ۲۵ برابر شانس بیشتری برای کوری نسبت به افراد عادی دارند. هرچه طول بیماری دیابت بیشتر باشد احتمال رتینوپاتی دیابتی بیشتر می شود. در نزدیک به ۸۰٪ کسانی که حداقل ۱۵ سال مبتلا به دیابت هستند آثاری از صدمه به عروق شبکیه دیده می شود. در مبتلایان به دیابت نوع یک (نوع جوانان) احتمال ابتلا به رتینوپاتی دیابتی در سنین پایین تر بیشتر است. لازم به ذکر است که امروزه با بهبود وسائل تشخیصی و درمانی، فقط درصد کوچکی از بیماران مبتلا به دیابت مشکلات جدی ناشی از کاهش دید خواهند داشت، مشروط به اینکه به موقع به چشم پزشک مراجعه نمایند.

علل:

میزان بالای قندخون و عدم کنترل مناسب آن طی مراحل زیر بتدریج باعث آسیب شبکیه می شود:

در مراحل اولیه عروق کوچک در پرده شبکیه صدمه دیده و مایع یا خون از آنها نشت می کند (شکل ۷-۵ چپ). مایع نشت کرده باعث تورم پرده شبکیه می شود. این مرحله را رتینوپاتی زمینه ای می نامند. با اینکه این مرحله معمولاً روی دید تاثیری نمی گذارد اما ممکن است بعداً به مراحل شدیدتری که منجر به کاهش دید می گردد تبدیل شود. از این رو رتینوپاتی زمینه ای به عنوان یک علامت هشداردهنده محسوب می شود. گاهی مایع نشت کرده در ماکولا (مرکز دید) تجمع یافته و موجب تورم مرکز دید (ادم ماكولا) میشود که می تواند سبب کاهش دید، اشکال در خواندن یا اختلال انجام کارهای نزدیک و دور شود.

در مراحل بعدی که رتینوپاتی پرولیفراتیو(تكثيری)نامیده می شود، رگهای خونی جدید و غیر طبیعی بروی سطح شبکیه رشد می کنند. این عروق جدید دیواره ضعیف تری داشته و شکننده هستند و ممکن است منجر به خونریزی شوند. خون نشت کرده باعث کدر شدن زجاجیه شده و بصورت نسبی مانع عبور نور از مردمک به پرده شبکیه می شود در نتیجه تصویر تار و درهم خواهد شد. رشد بافتهای اضافی همراه رگهای خونی غیرطبیعی ممکن است باعث کشش و جدا شدگی پرده شبکیه شود که در صورت عدم درمان می تواند منجر به کاهش شدید دید و کوری شود. رگهای خونی غیرطبیعی همچنین ممکن است اطراف مردمک یا روی عنبیه (قسمت رنگی چشم) رشد کرده و با افزایش فشار داخل چشم باعث ایجاد گلوكوم (آب سیاه) شود.

حاملگی و افزایش فشار خون ممکن است رتینوپاتی دیابتی را تشدید کنند.

علائم و نشانه ها:

معمولاً در مرحله رتینوپاتی زمینه ای علامتی وجود ندارد. اگرچه ممکن است در صورت ایجاد تورم مرکز دید، تاری دید به صورت تدریجی ایجاد شود. ممکن است بیمار هرگز به تغییر میزان دید خود پی نبرد. معاینه چشم پزشکی تنها راهی است که به کمک آن می توان تغییرات داخل چشم را پیدا کرد.

با شروع خونریزی دید تار شده، لکه هایی در میدان بینایی پیدا می شود تا حدی که ممکن است سبب از بین رفتن دید بطور کامل گردد. رتینوپاتی دیابتی پرولیفراتیو اگرچه بدون درد است اما نشانه درگیری شدید بدن در بیماری بوده و نیازمند اقدامات فوری پزشکی است.

تشخيص:

تشخیص به موقع رتینوپاتی دیابتی بهترین روش برای جلوگیری از کاهش دید دائمی است.

بهترین راه برای تشخیص، معاینه چشم در فواصل منظم است که توسط چشم پزشک بایستی انجام شود. رتینوپاتی بسیار شدید ممکن است کاملاً بدون علامت باشد. بیماری را می توان با درمان بهبود بخشید. برای تشخیص رتینوپاتی دیابتی چشم پزشک با استفاده از دستگاهی بنام افتالموسکوپ بداخل چشم نگاه می کند. لازم است قبل از معاینه مردمک با استفاده از قطره چشمی باز شود.

چنانچه پزشک رتینوپاتی دیابتی را تشخیص دهد ممکن است جهت درمان با لیزر به عکس رنگی ته چشم یا عکسبرداری خاصی به نام «آنژیوگرافی با فلوئورسئین» باشد. در آنژیوگرافی با فلوئورسئین یک ماده رنگی به داخل رگ تزریق شده که در تمام عروق خونی بدن منجمله عروق پشت چشم پخش خواهد شد. سپس عکسهای مخصوصی از چشم گرفته می شود. احساس کسالت و تهوع بعد از تزریق امری طبیعی است که به زودی رفع خواهد شد. جهت تهیه عکس، چانه بیمار روی محلی از دستگاه که برای چانه تعبیه شده قرار گرفته و در عرض چند ثانیه و به سرعت تعدادی عکس توسط نور آبی درخشانی گرفته می شود. لازم به ذکر است که برای چند ساعت، فلوئورسین سبب زردی پوست و ادرار می گردد. امروزه ممکن است برای پی بردن به میزان ضخامت شبکیه از آزمایش دیگری به نام OCTنیز استفاده گردد که نوع خاصی از اسکن پرده شبکیه است.

پیشگیری و درمان:

درمان با در نظر گرفتن سن، تاریخچه پزشکی، چگونگی نحوه زندگی، وسعت و نوع صدمه در شبکیه بیمار تعیین می گردد.

در بسیاری از موارد احتیاجی به درمان خاصی بجز کنترل قند خون و دیابت نیست اما بیمار باید بطور مرتب تحت معاینات چشمی قرار گیرد. در دیگر موارد، درمان برای متوقف کردن صدمات ناشی از رتینوپاتی دیابتی و در صورت امکان بهبود دید انجام می شود.

استفاده از جراحی لیزر اغلب در درمان رتینو پاتی دیابتی موثر است. در این روش یک اشعه قوی از نور لیزر بر روی قسمت صدمه دیده شبکیه متمرکز می شود. تابش این اشعه موجب بسته شدن رگهای نشت کننده شده و بدینوسیله از تورم مرکز دید کاسته میشود (شکل ۷-۵ راست). این امر همیشه موجب بهبود دید نمی شود، اما معمولاً پیشرفت بیماری را متوقف می کند.

در موارد رشد رگهای خونی غیرطبیعی از تابش اشعه لیزر در تمامی قسمت های محیطی پرده شبکیه استفاده می شود. اثرات ناشی از لیزر باعث کاهش رشد رگهای خونی غیرطبیعی شده همچنین مانع رشد بافت های اضافی و جدا شدگی آن می شود (شکل ۸-۵ راست). در صورت نیاز محدوده وسیعی از چشم به درمان توسط لیزر، چشم با بی حسی موضعی، بی حس می گردد. اگرچه لیزر درمانی ممکن است موجب از دست دادن دید محیطی و دید درشب شود، ولی می تواند دید مرکزی بیمار را حفظ کند.

جراحی لیزر ممکن است در مطب چشم پزشک و یا در یک کلینیک بصورت سرپایی انجام شود. چنانچه رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه تشخیص داده شود جراحی لیزر می تواند سیر کاهش دید را کند نماید. حتی در مراحل پیشرفته بیماری (رتینوپاتی پرولیفراتیو) نیز، جراحی لیزر شانس کاهش شدید دید را کم خواهد کرد.

چنانچه زجاجيه بدلیل وجود خون کدر شده باشد جراحی لیزر را تا زمانی که خون جذب شود نمی توان انجام داد. در این موارد در صورت عدم وجود کشش با تزریق برخی داروهای خاص در داخل چشم، ممکن است در بسته شدن رگهای خونی غیرطبیعی کمک کننده باشد..

در صورت پاک نشدن خونریزی زجاجیه و یا کشیدگی و جداشدگی شبیکه بدلیل ادامه خونریزی از عروق یا تشکیل بافت اسکار، عمل جراحی ویترکتومی انجام می شود. در رتینوپاتی دیابتی پرولیفراتیو پیشرفته ممکن است چشم پزشک برداشتن زجاجیه را توصیه کند. این جراحی میکروسکوپی در اطاق عمل انجام می شود. ویترکتومی زجاجیه پر شده از خون را بر می دارد و به جای آن مایع شفافی را جایگزین می کند (شکل ۹-۵). حدود ۷۰٪ بیماران بعد از برداشتن زجاجیه دید بهتری خواهند داشت.

گاهی اوقات قبل از انجام ویترکتومی ممکن است چشم پزشک برای مدتی صبر کند تا شاید خونریزی خود بخود جذب شود. عدم انجام به موقع جراحی جهت چسباندن شبکیه منجر به کاهش شدید دید یا کوری می شود.

توصیه ها:

• مراقبت موفقیت آمیز رتینوپاتی دیابتی فقط به درمان اولیه توسط چشم پزشک بستگی ندارد. طرز برخورد و توجه به درمان دارویی و رعایت رژیم دیابتی ضروری است. بایستی میزان مناسب قند خون حفظ شود،از سیگار کشیدن خودداری  و به فشار خون نیز توجه داشت.

• با توجه به تشدید رتینوپاتی دیابتی در طی حاملگی لازم است هر خانم دیابتی که حامله می شود در ۳ ماه اول حاملگی توسط چشم پزشک معاینه شده و حداقل هر ۳ ماه یکبار بعد از آن تا زمان زایمان مجدداً معاینه گردد.

• در بیماران جوان مبتلا به دیابت نوع یک (وابسته به انسولین) رتینوپاتی حداقل ۳ تا ۵ سال بعد از شروع بیماری روی نخواهد داد. بنابراین توصیه می شود این بیماران تا ۳ سال پس از تشخیص بیماری به چشم پزشک مراجعه نمایند و پس از آن روند معاینه را سالانه ادامه دهند.

. با توجه به دشواری تعیین زمان شروع و مدت بیماری در مبتلایان به نوع ۲ دیابت (غیر وابسته به انسولین) توصیه می شود این بیماران برای تشخیص، جهت معاینه به چشم پزشک مراجعه کرده و پس از آن بسته به میزان و نوع ابتلای رتینوپاتی در فواصل ۱۲-۳ ماه طبق نظر چشم پزشک مورد معاینه قرار می گیرند.

• یکی از مشکلات درمانی بیماران دیابتی بخصوص در موارد پیشرفته پذیرفتن و انجام نظر و یا توصیه افراد غیر پزشک و یا حتی دوستان و آشنایان خود میباشند و اغلب این بیماران دچار مشکلات جدی می گردند. بنابراین توصیه های پزشک معالج خود را جدی بگیرید.

. باید توجه داشته باشید علاوه بر نحوه کنترل بیماری، طول مدت و زمان ابتلا به دیابت نیز در میزان پیشرفت رتینوپاتی حتی در مواردی که درمان قبلی نیز انجام گرفته باشد مؤثر می باشد.

تنها درمان مؤثر برای جدا شدگی شبکیه، جراحی است. جدا شدگی این پرده به هیچ وجه خود به خود و یا با مصرف دارو بهبود نمی یابد و جراحی باید هرچه سریع تر انجام شود. نوع جراحی مناسب بر اساس محل، اندازه، نوع و شدت جدا شدگی شبکیه تعیین می شود. هدف از انجام جراحی بستن سوراخها و نزدیک کردن شبکیه به لایه مشیمیه و دیواره خارجی چشم است بطوریکه شبکیه بتواند سر جای خود بچسبد. بر این اساس روشهای درمانی مختلفی وجود دارد:

چسباندن شبکیه با استفاده از لیزر یا انجماد:

این روش، شیوه مؤثری برای بستن سوراخ های شبکیه است اما به تنهایی نمی تواند جدا شدگی را درمان کند. در مواردیکه شبکیه سوراخ شده اما هنوز جدا شدگی اتفاق نیافتاده است با استفاده از این روش می توان با بستن سوراخ از جدا شدگی شبکیه جلوگیری کرد. در این شیوه که با بی حسی موضعی قابل انجام می باشد با استفاده از لیزر (از سمت داخل چشم) یا قلم کرایوتراپی (از سمت خارج چشم) اثرات چسبندگی در دور تا دور لبه سوراخ ایجاد می گردد. این اثرات باعث چسبندگی بافت ها شده، اتصالات محکمی بین شبکیه و دیواره چشم ایجاد می کند. در نتیجه دور تا دور سوراخ بسته شده و راه ورود مایع به پشت شبكیه بسته میشود (شکل ۳-۵). اثرات لیزر از نوع حرارتی بوده ولی قلم کرایوتراپی بافت را منجمد کرده و ایجاد چسبندگی می کند.

. چسباندن شبکیه با استفاده از گاز :

با استفاده از این شیوه پس از ایجاد بی حسی موضعی، پزشک یک حباب کوچک گاز را به داخل چشم تزریق می کند. این حباب گاز در داخل چشم متسع شده و از سمت داخل به شبکیه فشار می آورد و آن را در جای خود نگه می دارد. به علاوه با فشار آوردن بر روی لبه های سوراخ شبکیه باعث بسته شدن سوراخ شده و مانع از نشت مایع به پشت شبکیه می گردد. برای آنکه حباب گاز در جای مناسب قرار گیرد معمولاً به بیمار توصیه می شود که تا مدتی سرش را بطرف پایین نگاه داشته و حتی به حالت نشسته و یا در وضعیتی خاص ، بخوابد. حباب گاز معمولاً ظرف ۱۰ روز تا دو هفته جذب می شود پس از این زمان معمولاً با استفاده از لیزر یا قلم کرایوتراپی دور تا دور سوراخ شبکیه درمان می شود تا سوراخ مجدداً باز نشود.

 چون حباب گاز در ارتفاع ،بیش از حد معمول متسع می شود ممکن است فشار چشم در حین پرواز به شدت بالا رود. به همین علت وقتی حباب گاز در چشم تزریق شده است، تا زمان جذب گاز که معمولاً دو تا سه هفته به طول می انجامد،از هواپیما برای سفر پرهیز شود.

اسکلرال باکلینگ:

این روش، شایع ترین روش درمان جدا شدگی پرده شبکیه است. در این روش یک باکل( یک اسفنج یا نوار سیلیکونی نرم) با بخیه به اسکلرا (صلبیه یا همان سفیدی چشم) دوخته می شود و مثل یک کمربند تنگ دیواره خارجی را به سمت داخل فشار می دهد و آن را به پرده جدا شده نزدیک می کند تا شبکیه فرصت کند در جای خود بچسبد. به علاوه در حین عمل لبه سوراخ های شبکیه نیز با استفاده از لیزر یا قلم کرایوتراپی بسته می شود.

در صورت عدم ایجاد مشکل، باکل اسکلرا به صورت دائمی در جای خود باقی می ماند و نیازی به خارج کردن ندارد. باکل از بیرون دیده نمی شود و تغییر بارزی در ظاهر چشم ایجاد نمی کند اما به خاطر ایجاد فشار و تغییر شکل کره چشم می تواند باعث نزدیک بینی شود.

ویترکتومی (خارج کردن مایع زجاجیه از چشم):

چنانچه روش های ساده تر نتوانند جدا شدگی پرده شبکیه را درمان کنند از جراحی پیچیده تری به نام ویترکتومی استفاده می شود. در مواردی که سوراخ های شبکیه متعدد، بسیار بزرگ یا خلفی باشند، بخش بزرگی از شبکیه جدا شده باشد یا در صورت خونریزی داخل چشم و یا تحت کشش بودن شبکیه، معمولاً روشهای جراحی ساده تر موثر نبوده و باید از جراحی ویترکتومی استفاده شود. در این روش ابتدا زجاجیه با یک وسیله مخصوص از چشم خارج می شود. سپس به جای زجاجیه سرم مخصوص استریل، یا گاز و برخی از مواقع روغن مخصوص به داخل چشم تزریق می شود

جایگزین کردن زجاجیه با سرم مخصوص اختلالی در بینایی فرد ایجاد نمی کند ولی استفاده از گاز یا روغن ممکن است سبب اختلال دید گذرا در بیمار گردد. در نهایت سوراخ های شبکیه با استفاده از لیزر بسته می شود.

پس از جراحی، به خصوص باکل اسکلرا و ویترکتومی، چشم تا چند روز احتمالاً دردناک و حساس است. معمولاً لازم است قطره های آنتی بیوتیک یک تا دو هفته و قطره های ضد التهاب تا چند هفته پس از جراحی استفاده شوند. گاهی از قطره های دیگری مثل داروهای پایین آورنده فشار چشم و یا قطره های گشاد کننده مردمک نیز استفاده می شود. در صورتی که حباب گاز به داخل چشم تزریق شده باشد فرد باید یک تا دو هفته سرش را بطرف پایین نگه داشته و حتی برای خوابیدن از وضعیت نیمه نشسته استفاده کرده و به هیچ وجه طاقباز نخوابد.

نتیجه جراحی چسباندن شبکیه به عوامل زیر بستگی دارد:

١- بهترین نتیجه جراحی وقتی اتفاق می افتد که پرده شبکیه طی مدت یک یا دو هفته از جداشدگی در جای خود چسبانده شود. در صورت طولانی شدن مدت جدا شدگی، پس از عمل بیمار دید رضایت بخشی نخواهد داشت.

٢- وضعیت مرکز بینایی (ماكولا): ماکولا بخش مرکزی شبکیه است که مسئول دید دقیق مستقیم است. در صورتی که پیش از عمل ماكولا از جای خود کنده نشده باشد نتیجه عمل معمولاً خوب است اما در صورت جداشدگی ماکولا از محل خود بیمار پس از عمل دید کاملی بدست نخواهد آورد.

بطور کلی در ۹۰ تا ۹۵٪ موارد با انجام یک یا چند عمل جراحی، شبکیه در جای خود می چسبد، اما باید توجه داشت که چسبیدن این پرده در محل آناتومیک خود لزوماً باعث بهبود دید نخواهد شد. بطور کلی هرچه جداشدگی پرده شبکیه کوچکتر و از مرکز شبکیه دورتر باشد نتیجه جراحی بهتر و هر چه جدا شدگی بزرگتر و به مركز شبکیه نزدیک تر باشد نتیجه بدتر خواهد بود.

توصیه ها:

باید توجه داشت که جدا شدگی پرده شبکیه باعث درد یا قرمزی چشم نشده و در مراحل ابتدایی هیچ تغییری در ظاهر چشم ایجاد نمی کند. بنابراین در صورت بروز هریک از مشکلات فوق در اسرع وقت به چشم پزشک مراجعه کنید.

. در صورت بروز هر یک از علائم زیر حداکثر ظرف ۲۴ ساعت به چشم پزشک مراجعه کنید:

- احساس وجود پرده یا سایه در جلوی چشم

- دیدن جرقه های نوری

- بروز مگس پران جدید و یا افزایش تعداد مگس پران( اجسام شناور در جلوی چشم)

- دیدن شبکه های تور مانند در جلوی چشم  

- هر نوع کاهش ناگهانی دید

بطور کلی پس از جراحی شبكیه لازم است مرتباً جهت کنترل وضعیت شبکیه و جلوگیری از عوارض احتمالی به چشم پزشک مراجعه شود.

برای کسب راهنمایی بیشتر و دریافت کمک می توانید با پزشک خود مشورت کنید.